ZanimljivostiIstorijaMišljenjaPreporučeno

Četiri Raška Kralja SOLOMONOVE MUDROSTI

Autor: Dr Milan Paroški
OD ŽIČE DO MILEŠEVE PREMUDROST SVETOG SAVE PRENELA JE SOLOMONOV HRAM U SRPSKU ARHITEKTURU SABORNIH HRAMOVA

 Srpski srednjevekovni staleški sabori, pominjani su isključivo u hagiografskoj literaturi, posvećenoj hrišćanskim svetiteljima iz dinastije Nemanjića. Ili su sabori navođeni u istorijskim delima, zakonodavnim tekstovima, zapisima i natpisima, usmenom i pisanom predanju – ali su nedovoljno valorizovani u nauci. Do skora neidentifikovani, po lokaciji, vremenu održavanja, političkim prilikama, karakteru, sabori Rašana i Srba, nisu bili sistematski popisani ni u jednom politistorijskom delu koje se dotiče najranijih vremena!?

Od Svetopeleka, do Nemanje (1168 – 1196), a posebno najznačajnije dostignuće – Žički sabor, održan o Spasovdanu 6728. godine, po Julijanskom kalendaru. Odnosno, 1220–og leta gospodnjeg – kada je Raška podignuta na nivo suverene kraljevine i „uzakonjena” svetosavskom „Kormčijom” i prvim pisanim zakonima, kraljeva Raške kraljevine, Stefana i Radoslava. A koji su sačuvani do današnjeg dana, u originalu – u podzvoničkom prostoru Žiče.

Galerijske crkve su odreda posvećene boginji mudrosti – Sofiji, od Aja Sofije, preko Sofije u Sredcu (današnja Sofija u Bugarskoj), crkve Svete Sofije u Solunu, Ohridu, Kijevske Svete Sofije i svih drugih crkava imenovanih Sofijinim imenom, u srednjem veku, u okrilju Vaseljenske patrijaršije i Vizantijskog carstva? Sofije su višebrodne galerijske crkve, građene prema najvišem uzoru, Hagiji Sofiji, onako kako ju je predstavio akademik Milutin Milanković.

Tema našeg istraživanja je, međutim, saborni nauk starozavetne Tore. Nauk o zidanju hrama i transpoziciji arhitekture Solomonovog hrama u rašanskoj sabornoj arhitekturi. Solomonov hram je prvi Izrailjev hram u Jerusalimu. Današnji vidljivi ostaci Solomonovog hrama, ostaci su Drugog hrama, koga Izrail gradi po povratku iz Vavilonskog ropstva.

  Biblijskim, kanonskim, primerom gradnje Prvog hrama, poslužio se Sveti Sava, kada je nadogradio dvodomu pripratu Spasovog hrama u Žiči, sa namenom da u njoj obezbedi saborište za visoku sabornu gospodu rašku. Gornji dom u ovom hramu, izgrađen je u dimenzijama 20h20 svetih lakata. Zahvaljujući Savinoj nadogradnji spratne priprate, 1220. godine, održan je krunidbeni Sabor Raške države i Crkve.  “23. U sabor Gospodnji neće ulaziti ni utučen ni uškopljen. U sabor Gospodnji neće ulaziti ni onaj koji je rođen iz veze nedozvoljene; ni deseto koleno njegovo neće ulaziti u sabor Gospodnji. Ni Amonac ni Moabac neće ulaziti u sabor Gospodnji…“.

 Na ovom Saboru, sazvanom po jevanđeoskom nauku i Zakonu Tore, Solomonovom nauku, Sv. Sava je miropomazao glavu prvog rašanskog kralja Stefana, obrativši se Rašanskom saboru, po svršenoj liturgiji „sa prestola prosvetiteljstva“.

Suština geometrijske, ali i politfilozofske komparacije izvedenog stanja arhitekture rašanskog hrama, svih desetak crkava koje su vladarske zadužbine kraljeva i careva Nemanjićke dinastije, koje su istovremeno i saborne episkopske stolice Srpske pravoslavne crkve, pokazuje, da se raška crkvenost ne slaže ni u jednom građevinskom elementu sa arhitekturom i kanonskim uređenjem galerijskih i višebrodnih unutrašnjih prostora crkava posvećenih Svetoj Sofiji (Sofija – mudrost) u Carigradu, ali i Solunu, Ohridu, Sredcu i u više sakralnih objekata Kijevske Rusije!?

I pored jedinstvene pravoslavne crkvenosti, različiti saborni hramovi, koji nose ime Svete Sofije – odreda su galerijske crkve. Trobrodne, petobrodne i višebrodne. Svojom arhitekturom uslovljavaju liturgijske, ali i svetovne saborne događaje. Vladar Vaseljenskog carstva, despoti (mlađi carevi), kraljevi i veliki knezovi, u zavisnim zemljama – kod svog crkvenog miropomazanja i postavljenja, nisu bili birani. Aklamirani su aplauzima građana i publike sa crkvenih galerija. Samo aklamiranje je bila najviša proslava i crkveno promovisanje novog vladara.

Vladari su već zauzimali taj položaj, do koga su došli „voljom Božijom“ – pučem, vojnim udarom, ili naslednim pravom „od dedova i pradedova im“.

Jednobrodne negalerijske Raške crkve, sa dograđenim (dvodomim) pripratama, posebno one koje su građene u vreme.  “A kad uskoro bi svršena velika crkva u Žiči sa svima dostojnim lepotama, zapovedi sveti arhiepiskop bratu samodršcu Stefanu da tamo dođe sa velikašima i svima blagorodnicima. I odmah ovaj pošlje zapovesti svima vlastima države njegove, koje sazivahu ipate i vojvode, tisućnike i satnike, i male i velike. A sveti arhiepiskop sazove opet svoje episkope, igumane i sve crkvene služioce, i svi se sabraše u velikoj crkvi u Žiči, u arhiepiskopiji. A kad sabor bi vrlo veliki, Sveti, sedav s bratom samodršcem na presto prosvetiteljstva, reče sjajno o uzroku saboru i o sebi, govoreći:“…zbog braće moje koji su po krvi Izrailćani…“. /Svetog Save, svedoče o sabornim procedurama kod izbora Stefana Prvovenčanog i kralja Radoslava.


Sami crkveni objekti Žiče, Studenice i Mileševe, dokumentuju i drugačiji sadržaj crkvenog, ali i političkog života srednjevekovnog raškog staleškog društva, u odnosu na Vizantiju. U Raškoj kraljevini i Carevini Dušana Silnog i Cara Uroša, „visoka i mala gospoda“ pripadaju svetovnom vladajućem staležu. A hijerarhija srpske Crkve, koja uzima ravnopravno saborno učešće – eventualno, obezbeđuje i promociju pojedinaca iz staleža sebrov (radnog staleža), kao visokih dostojanstvenika Srpske crkve – baštinika i nosioca saborne funkcije. Ova činjenica dozvoljava čvrst „arhitektonski dokaz“. Prema postojećem stanju i izgledu sabornih raških crkava, ova hipoteza je činjenično dokazana. A to biva potvrđeno i žitijnim tekstovima posvećenim velikom županu Stefanu Nemanji i njegovim sinovima Svetom kralju Stefanu Prvovenčanom i Svetom Savi.

I nezavisno od vizantijske crkvenosti, u Srpskoj crkvi i Raškoj državi, neposredno je transponovana „Solomonova mudrost“ uz jevanđeoski saborni nauk. Potvrđen u sabornoj tradiciji i gradnji, najpre dvodomih raških hramova. Ovu konstataciju predočiće sam osnivač i nalagodavac projektne zamisli – graditelj raškog hrama Sveti Sava, koji je u Biografiji svoga oca, velikog župana Stefana Nemanje, pisanoj u Studeničkom tipiku – inače titulisao: „solomonovom mudrošću“. Ista mudrost je proklamovana i kao državnička mudrost i nauk Nemanjinih sinova Stefana i Save, ali i sinova Stefana kralja, Radoslava, Vladislava.  „3. Evo na kojim temeljima sazida Salomon dom Božji. Dužina u laktovima po staroj meri beše od šezdeset lakata, a širina od dvadeset lakata“.  „…I minu mnogo vremena vladanja njegova – 37 godina, i državu i silu nepobedno i nepovredno sačuva od svih strana, i blagoverna mu deca behu odnegovana u blagoverju i čistoti. A o vladanju i držanju njegovom ne ispisasmo po redu, kako smo slušali i videli, da se ne umnoži pisanje. Jer sam Bog zna, a i ljudima je neutajeno, koliki je trud njegov bio o nama i ljudskim neznanjima, trud ovog blaženog muža, gospodina nam i učitelja, koji je imao Solomonovu premudrost…“  i Uroša I Nemanjića.

Oni će u arhitekturi sabornih hramova, čiji su ktitori, kao potomci Stefana Nemanje, primeniti isti „Solomonov nauk“. Odnosno, i druga generacija rašanskih kraljeva – ktitora sabornih objekata, naložiće u svojim osnivačkim poveljama, gradnju sakralnih objekata u identičnim dimenzijama Solomonovog hrama, po jevanđeoskom nauku. Dvojica od njih, Radoslav i Vladislav, bivaju i krunisani, po uspostavljenoj i uzakonjenoj praksi Žiočkog sabora i Stefanovog zakona. Odnosno, po istom sabornom nauku i kanonskim pravilima, kao i njihov otac Stefan Prvovenčani, od strane iste ličnosti – prvog arhiepiskopa Žičke arhiepiskopije, njihovog strica Save.


Institucionalnost

Institucionalnost – veoma popularan pojam savremene demokratije, u svakom slučaju, jeste tekovina antičke civilizacije. Tradiciju institucionalnosti Narodne skupštine i Rimskog senata, kao vrhunski prauzor, baštini celokupna Evropa, kako u rojalističim sistemima vladavine, tako i u svim republikansko-revolucionarnim sistemima. Same institucije republikanizma i senata Rima, su civilizacijski reinterpretirane u Francuskoj revoluciji u XVIII veku, i inim revolucijama u XX veku. Institucionalnost je funkcionalni osnov svake, pa i Rašanske, Srpske crkvenosti. Mada se u savremenoj duhovnosti i liturgijskom životu kod Srba, ova funkcionalna, organizaciona i institucionalna funkcija Crkve, prikriva. I odriče se svaka veza sa nacionalnim, a posebno političkim identitetom srpskog naroda. Odnosno sa političkom praksom u Srbiji i srpskim zemljama (Republici Srpskoj, Krajinama, i po eparhijama SPC u dijaspori, koje su teritorijalno determinisane i nazvane). U kojima Srpska crkva funkcioniše, postoji i kao kulturni, pa i ekonomski činilac.

Samozatvaranje i samoodricanje crkvene jerarhije SPC, od „aktivnog biračkog prava“ u državama, što suverenim, što ne suverenim, Srpskog naroda – nije svetosavska tradicija, a nije ni demokratska tekovine! Niti je, po bilo kom ustavu savremenog sveta, razumljiva? Jer nigde u celom svetu ne postoji više, ako je ikada postojalo, isključivo pasivno biračko pravo!? Da ličnost, iz bilo kog staleža ili ceha, najpre građanin može isključivo da bira, ali da ne može biti izabrana!!! Što svedoči izborna praksa na Balkanu i širom sveta koju praktikuje srpsko sveštenstvo i monaštvo, počevši od poslednje decenije XX veka, pa do danas!?

Nemanjićka raška državnost nije bila izolovana od rimsko-pravne tradicije i teološkog uticaja Rima, niti je bila jednocrkveno organizovana. I to, nezavisno od predanja o prvom krštenju Stefana Nemanje u Katoličkoj crkvi, polovinom XII veka. U to vreme, postaje dominantan svojevrsan pravoslavni sistem vladanja, na teritoriji istorijske Justinijane prime, u državi Stefana Nemanje (rođen oko 1113 – 13. februar 1199. godine). Iako posebna raška crkvenost, još uvek nije bila uspostavljena, odnosno, Srpska pravoslavna crkva još uvek nije bila organizovana do stepena autokefalnosti krunisanje Stefana Prvovenčanog, desilo se 1217. godine, a krunu mu šalje papa Honorije II, u vreme dok je Stefan vladao kao zet venecijanskog dužda Enrika Dandola, osvajača Carigrada. Stefan Prvovenčani, bio je drugi sin Stefana Nemanje i nasleđuje ga na županskom prestolu, odlukom Drugog Deževskog sabora Raške države, 1195. godine. Stefan je komunicirao sa Rimom, a o tome posebno svedoči prva Stefanova kruna i neposredni uticaj političke vlasti pape i Latinskog carstva u Carigradu (od 1204. godi¬ne – do 1261. godine). I ženidbeno diplomatisanje Stefanovo, ženidbom sa Anom, unukom mletačkog dužda Dandola – posebno potvrđuje svetoavgustinovski religiozno – ideološki uticaj na političke prilike i na političku praksu Raške države, u prve dve decenije XIII veka. Ni savremena istoriografska literatura, ne spori izvestan uticaj katoličanstva na konstituciju suverene Raške države. O tome jasno govori protojerej, prof. dr Predrag Puzović u članku „Srpska crkva od svetog Save do ukidanja Pećke patrijaršije 1766. godine“.

Legalitet darovan od Boga realizuju svetovne vlasti na Istoku, a crkvene na Zapadu. Gledano u ovom kontekstu, originalnost Žičkog sabora je veoma uočljiva. Sabor po Izrailjevom nauku, kanonima i pravilima Žičke arhiepiskopije – vrhovni je izvor i crkvene i državne vlasti. Prehrišćanski temelj ovome nauku i praksi, je nesporan. U čemu se ogleda novina u sabornom konsultovanju, ili odlučivanju u Žiči? I kakve su posledice nastale u organizaciji vladarske vlasti i države, posle Žičkog sabora? Kakva je politička, institucionalna i kulturna tekovina, Žički sabor i kakve pozitivne domete postiže i u savremenom srp¬skom društvu?

Teološko-diplomatske i državno-ustavne pretpostavke, sabornog događanja 1220-e godine, ogledaju se u sledećem:

1. Priznata samostalnost Srpske pravoslavne crkve, sa pravom izbora arhiepiskopa, od strane pomesnih episkopa. Novi arhiepiskop Sava, to postiže u Nikeji, 1219. godine, zahvaljujući vizantijskom caru Teodoru I Laskarisu i vaseljenskom patrijarhu Manojlu Sarantenu. Arhiepiskopsko žezlo i gramata, do danas, obezbeđuju da srpski arhiepiskop, sa titulom „Arhiepiskop svim srpskim i primorskim zemljama“ – ne mora dolaziti carigradskom patrijarhu radi posvećenja. Uz titulaciju i posvećenje arhiepiskopa Srpske pravoslavne crkve, obezbeđen je i patrijarhov Akt o autokefalnosti SPC i izboru Svetog sinoda SPC. Teritorije „srpskih i primorskih zemalja“ – time su, prema hrišćanskom kanonsko-pravnom pogledu na svet, u jedinoj postojećoj i vladajućoj ideologiji i političkoj praksi srednjevekovlja – dobile mogućnost državnog organizovanja po najvišim principima verske, nacionalne i političke samostalnosti.

2. Sama gradnja do 1217. godine, manastira Žiče, kod Kraljeva, u Raškoj i potonja – predsaborna dogradnja Spasovog hrama, posle 1219. godine, nezaobilazna je pretpostavka najvišem saborno – državnom događanju, završnom konstitutivnom, organizacionom, političkom i pravnom uređenju Raške države. Naime, „materijalizacija“ u arhitekturi posebno je duhovno i istorijsko svedočenje, nesporno održanog sabora. Svi ti arhitektonski (matematičko – statički) elementi sabornog zdanja, do danas su očuvani. Kanonsko – pravna konstitucija, imala je i estetsku notu i težnju ka savršenstvu. O tome svedoči i sam graditelj- Sv. Kralj Stefan i arhiepiskop Sava, prema žitijnim tekstovima.  Svedoči i freskoživopis Žiče, kao i Zakon Stefanov i Radoslavljev, ispisan u podzvoničkom prostoru, sa početka XIII veka.

Žiča je i građena i ukrašavana, sa posebnim pobudama. Iako je majka crkva, lavra Srpske crkve, bila Studenica. Po svom osnivaču Stefanu Nemanji, po mestu njegovog oglašavanja mirotočivošću, Studenica je i vrhunsko versko i političko posvećenje svetorodne dinastije. Studenica je na prvom mestu poznata i po mestu sahrane Stefana Prvovenčanog kralja. Ona je po celokupnoj tradiciji, značaju i uticaju, iznad Žiče. Međutim, u Studenici, državnog sabora nije bilo, sve do krunisanja drugog kralja Raške. Tom činu prethodila je nadogradnja prizemne priprate, nazvane imenom ktitora – mladog kralja Radoslava. Karakter grobne mermerne crkve, Studenica će sačuvati i kao takva će postati uzor, svim potonjim vladarskim (mermernim) grobnim crkvama u Raškoj kraljevini. Poput Banjske, Dečana, Svetih Arhangela, sve do Oplenca u Srbiji. Zbog veoma zaoštrenih političkih prilika u Raškoj, treće decenije XIII veka, u kojima će kralj Radoslav (1228 – 1234), biti svrgnut pučem od strane strica arhiepiskopa Save, koji ga je i krunisao, ovaj vladar neće biti ukrašen svetiteljskim vencem. Mada se uktitorio nadogradnjom priprate u dedovskoj Studenici.

Sabor Raške države i Srpske pravoslavne crkve u Žiči, na Spasovdan, 1220. godine, istorijski je i politički trenutak, od koga se pitanje suvereniteta Raške države, samostalnosti srpskog naroda i njegovog verskog, crkvenog i ekonomskog uređenja i samostalnosti – nikada više neće dovoditi pod sumnju. Čak ni u ropstvu, po padu Smedereva, 1459-e godine, ovo istorijsko pravo Raške, neće nestati. Njegov baštinik, čuvar i onaj koji će vaskrsnusti državnost srpskog naroda, početkom XIX veka, biće Apostolska, Saborna, Srpska Pravoslavna Crkva i Crkveno – narodni sabor.

Politička zbivanja, izbor i svrgavanje vladara, pa zatim izbor i ustoličenje njegovog rođenog brata – bili su politički momenti koji su Rašku državu potresali do temelja, a koji su, eventualno, tek naknadno izazivali religijske reperkusije. Činjenicu da Radoslav kralj, ne biva kanonizovan za svetitelja, u svetorodnoj dinastiji Nemanjića, mada je vladao uz koleno prvom Svetom kralju Raškom, Stefanu, i sin mu je prvenac – politička istorija zaobilazi?


Manastir Studenica

 

 U spoljašnjoj opremi građevina, posle Studenice su nastale promene. Ne zna se šta ih je izazvalo. Luksuzan detalj i skupocen materijal izostali su, ili zbog toga što za njih nije bilo dovoljno sredstava, ili zato što se promenilo gledanje na arhitekturu. Iako je odavno jasno da se u Žiči raška arhitektura bitno menja, nije se posebno razmišljalo o promenama u izgledu ove građevine, a one nisu mogle biti samo izraz novog programa prostora. Oslonjena u osnovnim oblicima i u arhitektonskom sklopu na vizantijske tradicije, Žiča sa stanovišta stila gradnje, nije posebno zapažena. Verovatno zato što je u poznijim prepravkama, delimično izmenila svoj izvorni izgled. Nasuprot ovoj činjenici, svima je padala u oči, srazmerno velika i gruba masa spoljne priprate u Studenici. I teško izvedeni plan i potkupolna konstrukcija u Mileševi, nisu izmicali pažnji istraživača.

Manastir Mileševa  

 

Sve što je kao konstatacija gore izrečeno – može se proveriti na najpraktičniji način, što u političkoj nauci retko kad biva. Naime, egzaktnost arhitektonskih dimenzija, tri saborna hrama, trojice vladara u Raškoj državi, sve trojice krunisanih od prvog arhiepiskopa Raškog Save, po osvajanju Autokefalnosti i po uspostavljanju „Zakonopravila“ i Državnog sabora po najvišim i zakonskim i teološkim uzorima – i danas se mogu izmeriti, bukvalnko metrom! Kako Žiča, tako i Studenica, sa Radoslavljevom pripratom i tako isto, Mileševa. Sve ove građevine, građene su po uzoru i po dimenzijama, Solomonovog hrama. Arhiepiskop Sava je autor takvog „programa gradnje“, pa iako je taj program apsolutno hrišćanski determinisan – u sva tri hrama, u osnovnim arhitektonskim proporcijama, nije uzet krst, da bi hram po najvišem uzoru bio krstolik.
   U osnovi sva tri hrama nema krstolike osnove, već je arhitektura i organizacija prostora uređena po premudrosti božjoj i Solomonovoj mudrosti, i političkom nauku o sabornosti. Dimenzije sva tri hrama su: u dužini šezdeset svetih laktova, u širinu dvadeset, kod zapadnog ulaza, i u visinu trideset, u kuli. Savine intervencije se tiču organizacije gornjeg doma i interpolacije – pravljenje otvora u zidu naosa. Kako bi i velika i mala gospoda, slušala istu liturgiju. A zatim bi, isti sabor, postavljanjem „prestola prosvetiteljstva“, po ne liturgijskom dnevnom redu, politički odlučivao. Pre svega, o izboru vladara, o njegovom proizvođenju od župana u carski čin suverenog vladara, kralja Raške – Stefana. Ili kod sabornog uvođenja i opozivanja Radoslava kralja i još jednog izbora po naslednom pravu – drugog Stefanovog sina, za Savinog života. Zatim i trećeg, Uroša I, po najstarijem pravu nasleđa, očuvanog kod Rašana, gde brat brata nasleđuje, a ne sin oca, iz svetorodne dinastije Nemanjića.

Sasvim drugačiji program gradnje od sabornog programa Žiče, Studenica sa Radoslavljevom pripratom i Mileševe, u originalnoj arhitekturi, sačuvaće nam Sveta Sofija u Carigradu i imenom i svojom drugačijom sabornom funkcijom, sve druge Sofije: Ohridska Sveta Sofija, Sveta Sofija u Bugarskom Sredcu, današnjoj prestonici Sofiji, ali i svojom skromnom nadogradnjom i Petrova crkva u Novom Pazaru. Da li i u Deževi? Ovaj program gradnje vizantijskog hrama, sa političke tačke gledišta – determinisao je drugačiji karakter saborovanja. U romejskom svetu, vladar je dolazio na vlast „voljom božjom“, ne izbornim pravom. Sve slobodno, staleški nepodeljeno, građanstvo antičko-grčke strukture, aklamiralo je, pozdravljalo je, čin miropomazanja vladara – te otuda je građena i galerijska organizacija prostora u sofijama, pored krstolike osnove crkava!
Galerije nisu imale sabornu funkciju, u smislu okupljanja onih koji će donositi odluke. Odluka je predhodila činu saborovanja. Žički program gradnje, dvodomnost sabora, koji je delimično narušen devastacijama u istoriji, ali je jasno uočljiv i danas, po hipotetičkim postavkama ovog rada, tek bi valjalo istražiti i u svetskoj nauci objaviti.
Kao zaključak, vredelo bi samo konstatovati, da Zakon o povraćaju imovine Srpskoj crkvi, realno menja njenu vlasničku situaciju, ali isti Zakon ne vraća u funkciju pravo darodavca vraćene imovine Srpskoj pravoslavnoj crkvi, odnosno istorijsko pravo srpskih vladara i namenu njihove ktitorije. Niti vraća obavezu manastirima – feudalcima i jerarhiji srpske crkve, da se aktivno bave sabornom-političkom ulogom u obezbeđivanju nacionalnog identiteta.


Izvor: carsa.rs

FB Komentari

Miodrag Rašić

Ja sam veb i grafički dizajner, amaterski muzičar i Bloger ...

Povezano

Ostavite odgovor

Vaša adresa e-pošte neće biti objavljena. Neophodna polja su označena *