ZanimljivostiIstorijaMišljenjaPreporučeno

Antički autori i sarmatsko pitanje

Piše: Miodrag Milanović

Kakve su kriterijume koristili antički pisci pri određivanju njihovog etniciteta?  Da li su se služili nekim od iranskih jezika ili je njihov naziv određivao način života, možda vojna taktika. Evo šta Tacit veli:

„Čudim se, ali kao da hrabrost Sarmata zavisi od nekih spoljnih sila. Niko nije veća kukavica kada je po sredi pešačka borba no, kada su na konju i napadaju neprijatelja, jedva da im iko može odoleti. Međutim, tog puta dan je bio vlažan, topio se sneg i bilo je puno blata. U borbi nisu mogli koristiti duga koplja ili mačeve, a drže ih s obe ruke jer ne mogaše ukrotiti konje na takvom terenu. Padali su iz sedla pritisnuti teškim oklopima. Te oklope koriste njihove vođe i plemstvo. Napravljeni su od ljuspastih komadića gvožđa ili tvrde kože, neprobojni za udarce. Ipak, to u znatnoj meri otežava pridizanje i uspravljanje kad budi zbačeni iz sedla. Toga dana mnoštvo ih je tonulo u mekom snegu i blatu“.

Rimski književni i ikonografski izvori identifikuju sarmatsku populaciju kao ratničku, naseljenu severno od Mezije, Dakije i Panonije, koristeći imena, vekovima u upotrebi na severnom Kavkazu i crnomorskom bazenu. Od drugog veka, plemenske grupacije Jaziga, Roksolana i Alana su se naselili, uz dozvolu imperatora, unutar Carstva, postajući važan izvor za popunjavanje odreda rimske vojne sile. Pokreti plemenskih grupacija, sa severoistoka ka dalekom zapadu ili jugozapadu Carstva, nije imalo nikakve veze sa modernim stereotipom varvarske invazije. Migracije Sarmata imali su veze sa rimskom demografskom politikom naseljavanja, njemu je bila potrebna kako dobro obučena federatna vojska tako i radna snaga. Kada crta evropsku i azijsku Sarmatiju, Ptolemej ne predstavlja moderne države ili njene provincije, on jednostavno, geografski, daje poznatu sliku sveta(1). Kada pišu o narodima, drevni istoričari uzimaju u obzir političke i vojne konotacije.

Amijan Marcelin je valjano objasnio proces imenovanja naroda u kontekstu rimske imperijalne (vojno-političke) manipulacije: „Istar (Dunav) nabujao od velikog broja pritoka, pripoveda o prošlosti Sarmata, naseljenih sve do reke Tanais, što razdvaja Aziju od Evrope. S druge strane ove reke, obitavaju Halani (Alani) što dobiše ime po istoimenom planinskom lancu (Alin) i stanovnici su nepreglednih pustara Skitije.

U tom beskraju oni su, nizom pobeda, postepeno potčinili sve narode gde ih navede njihov put, na isti način kako to uradiše Persijanci, a potčinjene narode prozvaše svojim narodnim imenom. Drugi deo zemlje, gde prebivaju Amazonke, od planine Alin na istok, podeljen je između brojnih i velikih naroda čak do Azije. Kako čuh, obitavaju sve do reke Gang, ona teče preko indijske teritorije, ulivajući se u Južni okean. Prema tome, Halani, čija raznorodna plemena je sada nepotrebno nabrajati, podeljeni su između dva dela Zemlje. Ali, iako, poput svih nomadskih
plemena, široko odvojeni jedni od drugih, tokom vremena su se ujedinili pod jednim imenom i, za kratko, svi se sada nazivaju Alanima zbog sličnosti njihovog divljeg načina života, običaja, nošnje i oružja“(2).

Dekonstrukcija sarmatskih migracija, njene veštačke hronologije i pozitivistički stereotipi, ne ostavljaju nužno prazan prostor(3). Istorija Sarmata može biti napisana kao kritička analiza ideje sarmatizma u antici i modernim vremenima, kako se radi u komparativnim studijama, uz korištenje istorijskih, književnih (mit i legenda) jezičkih i arheoloških podataka. Identitet Sarmata, obzirom da od njih samih nemamo nikakvih podataka, je etnička konstrukcija grčkih i rimskih pisaca i istoriografa. Oni su im dodelili određene geografske i etničke oznake, zavisno od prilika u kojima su se sretali, obzirom da bejahu locirani na severnim granicama drevne ekumene. Možemo kazati, Sarmati su grčko-rimski etnografski entitet, razrađen i opisan u klasičnom vremenu i oblikovan kroz pisanu tradiciju. Za razliku od drugih stepskih nomada, raspoloživo poznavanje sarmatskih plemena, naseljenih severno od Azovskog mora, udaljenijih od grčke civilizacije nego što to bejahu Skiti, a zabeleženo u pisanim izvorima, odnosi se na dve sarmatske specifičnosti: njihovo ime i status žena u njihovom društvu.

1.Ptolemy, Geography, Muller, VIII tab. Europe 3.5; Nobbe, II tab. Asia, 5.9.
2.Marcelinus, Ibid, 31.2.13.
3.Anca Dan, Ibid. 113.

Ime rekosmo, Sarmata, zatičemo zapisano u trivarijante:
Sauromati (Sauromatians), Sarmati (Sarmatians) i Sirmati (Syrmatians).

Savremeni istoričari obično, već prema prilici, koriste sva tri, tvrdeći kako se ne može uspostaviti jasna istorijska distanca između njih. Ovo ne može biti tačno kad govorimo o iranskom poreklu imena, nego kada su, pisci poput Plinija Starijeg, lutali, dvojeći oko njihovog naziva. Plinije piše: „Sauromati i Sarmati su susedi na severnom Kavkazu“, „Sauromati su jedan od rodova Sarmata“, „Sauromati imaju mnoga imena“(4). Značenje imena Sarmata izvodimo od značenja plemena ili naroda Subartu (Subartu, Subar) ono takođe pripada istoimenom velikom vedskom kraljevstvu Barata (Bharata) odnosno Subarta (Subharta-, subhIta, su(r)-bhar, su-bhIti-, u značenju vrlo obrazovani) što je slično avestanskom hu-frabereiti (ljudi dobrih osobina), povezano sa Sabur (Subur, su- bhur, vrlo pokretni, rasprostranjeni, što korespondira sa Prokopijevim nazivom za Srbe (Σποροι).

Postojanje Bharata naroda potvrđeno je u Vedama. Pod pretpostavkom, da je arijevski koren toponima Subur, potvrđen kao ubur, dolazimo do zaključka kako je ova fonetska promena apsolutno nepoznata u sumerskom jeziku, dok je transformacija s→h i su→hu (dobar) po pravilima iranske gramatike.

Stanovnici Subartua, na kraju, jedan njihov deo, potvrđen je kao Su-narod (dobri ljudi) u imenicama Suᵣ-ban, Suᵣ-bin, Sur-ab i Sur-mat, S(a)ur(o)mat, grčki Σαυροματαή. Koren sarb nalazi se kao koren u mnogim toponimima Avganistana, Irana, Iraka, Pakistana i Indije(5). Zapazimo fonetsku promenu v u b (npr. Servi – Serbi) odnosno promenu m u v u iranskom jeziku, odnosno Sarmati – Sarvati – Sarbati – Sarbi. Ime Sarab, Sar-ab(6) možemo tumačiti sumerskim: glava dede tj. vođa ili bratstvo po starini; identično značenje je i narod (družina) sa mora ili vode(7).

4.Pliny The Elder, Ibid. 4.80, 6.17, 6.19, 6.38.
5.Avganistan: Sarbaghan, Sarabankaley; Pakistan: Sarbala, Sarbab, Sarband, Sabral; 
  Indija: Sarban; Iran: Sarbanak, Sarbandan, Sarab, Sarband, Sarbaz, Sarbaran, Sarban, 
  Sarbir; Irak: Sorbash
6.Ab, ba, na sumerskom deda, indoevropski aeo-s, staroiranski *vaka.
7.Ab, aba, more na sumerskom; ap* na staroavestanskom i starom indo-arijevskom. 
  Takođe znači i vodu.

Ime Sarmat, Sar-mat+u, Sar-matqu (m), obzirom na značenje nastavka(8), možemo prevesti i kao društvo (unija) lepih (slatkih) ljudi, odnosno, proizvođača medovine(9). Zanimljivo, grčki hroničari, geografi i istoričari, nisu mešali ova imena Sarmata niti su ih odjednom upoznali. Herodot i Hipokrat znaju za Sauromate u regionu Azovskog mora(10).  Helanikus sa Lezbosa (480-395 pre n.e.)(11)  pominje obe varijante sarmatskog imena.

Sarmatska Dijadema

U najranijim tekstovima nema komentara o istorijskim odnosima između ova dva imena, kao ni izjava o tome kako su postala poznata Grcima. Možemo tek pretpostaviti da su izvedena, po svoj prilici, od jednog ili više lokalnih plemenskih imena povezanih sa iranskom složenicom. Lucije Flavije Arijan, Ksenofont iz Nikomedije (Aρρριανος 92-175), je bio rimski istoričar, vojni general i filozof grčkog porekla koji je ostavio precizan topografski pregled Euksina (Crnog mora) od Trabzona do obala Vizantije.

Napisan je u vreme dok je Arijan bio legat Kapadokije, kratko vreme pre izbijanja rata protiv Alana; u isto vreme sastavio je i upustva za kazneni marš protiv Sarmata i sadrži, nakon kratkog prikaza šta su o istoj temi pisali drugi autori, taktiku i vojnu strategiju.

U periplusima (vodičima) Eudoksa i Pseudo-Skilaka, u opisima evropskih obala, pojavljuje se narod Sira, opet u vezi sa imenom Sarmata. Naime, druga derivacija iz indo-iranskog i avestanskog sarah, (glava), na starom indo-arijevskom niras, bila je razvijena iz indo-iranskog
i avestanskog sara, (heroj), staropersijskog ara, srednjepersijskog sar (jak) u značenju snažan, robustan, superioran i korespondira sa grčkim άρΧοντας (lord, gospodar, posednik) i κυρία, βασιλισσα (gospođa, kraljica). Kasnije, u engleskom jeziku, zatičemo reč sir (čovek, gospodin) i germanskom Herr. Stefan Vizantinac koristi ime Surmati (Συρμαται).

8.Akadski, mat+u, matqu (m) slatko→proto-indoevropski i srpski medu, med; 
staroindijski madhu slatko piće, medovina, avestinski ma*u, pivo, vino. Po ovom 
jednačenju značenja ime Sarmata odgovara imenu Međana, Meda.
9.Opširno u Miodrag Milanović, Pisani izvori i komentari o povesti Srba sa 
hronologijom, Vandalija, Beograd 2013. 8-38.
10.Herodotus, Ibid.4. 21,57,102.110.; Hippocrates, Ibid. 17.
11.Rad ovog grčkog istoričara predstavlja napredak u razvoju istoriografije. 
Jedno vreme živeo na dvoru jednog od kraljeva Makedonije i Atine. Iza njega ostalo je 
sačuvano tridesetak radova, uključujući najpoznatije „Herine sveštenice u Argosu“.

Hekatej iz Mileta (550-476), grčki istoričar i geograf, u knjizi iz dva dela „Put oko sveta“ (Περιοδος γης), prva o Evropi a druga o Aziji, pominje narod Sagdarata (Σαγδαραται)(12) . Njihovo ime, prevedeno na grčki jezik, označava ljude obučene u crnu nošnju. Oni žive u evropskoj Skitiji, nekada u Kolhidi i regionu reke Ra (Volge). Teško je reći da li je bilo ikakve veze ovog naroda i Sarmata, osim sličnosti imena.

Sve što možemo je da posmatramo izvornu raznolikost ovih etičkih grupacija i njihovih imena, opisanih ili prevedenih sa lokalnih narativa, gde nema identične forme između zapisanog i izrečenog. Drevni autori su bili svesni različitih imenovanja i njihovu raznovrsnost su hteli svesti na razuman nivo identifikujući jedno ime s drugim, tragajući za jednostavnim, koherentnim narativnim obrascima.

Jedan od narativa su priče o migracijama čuvenih žena-ratnica, Amazonki. Da bi objasnili sličnosti između naroda severoistočne Anadolije i severnih regiona Crnog mora i utvrdili tačne različite lokacije Amazonki, zamišljeni su njihovi pokreti sa južnog Ponta na sever, potom razdvajanje skitskih plemena i sekundarna migracija dalje na severoistok što je, kao posledicu, imalo etnogenezu Sauromata(13) .  Grci su imali saznanja o naseljima Amazonki smeštenih u dva regiona na dve suprotne strane obale Crnog mora.

Neku vrstu ginekokratije, kod znatno udaljenih plemena, beleži Pseudo-Skilaks(14) . On veli: „Nakon Istrana dolazimo do Liburna. Oni poseduju sledeće gradove uz more: Liju, Idasu, Atjenito, Dijartu, Alufu, Olsoj, Pedataj i Heminoj. Njima vladaju žene udate za slobodne muškarce a decu rađaju sa svojim robovima i muškarcima iz susednih zemalja“(15) .

12.U knjizi oAziji uključio je i Afriku. Sveobuhvatan rad na geografiji počinje u 
Gibraltarskom tesnacu i završava, u smeru kazaljke na satu, na atlantskoj obali Maroka,
sledeći peljar Mediterana i Crnog mora. Hekatej daje informacije o ljudima i mestima, 
što bi posetili na obalnom putovanju između ovih mesta, kao i stanovnicima raznih 
mediteranskih ostrva, Skitije, Persije, Indije, Egipta i Nubije. Preko 300 fragmenata 
ovog rada sačuvano je, uglavnom, kao citati za imena mesta, u delu Stefana iz 
Vizantije
13.Herodotus, Ibid. 4. 110-115.
14.Skilaksov vodič prvi put je objavljen 1600.g. u Ausburgu. Na početku rukopisa piše 
kako se radi o delu Skilaksa iz Karijanda, grčkog logografa i zemljopisca iz 6. veka 
pre n.e. Kasnije je postalo jasno da je rukopis nastao znatno kasnije jer se pominju 
naselja izgrađena u tom vremenu. Tako se za autora Periplusa uobičajio naziv lažni ili
Pseudo-Skilaks.
15.Periplus od Pseudo-Scylax, Wikisource, 21.

Kod Sarmata je slična situacija: „Azija počinje rekom Tanais. Prvi ljudi na koje tamo nailazite su Sarmati sa Ponta. Sarmatskim narodom vladaju žene“(16) . Ove izjave u skladu su sa Herodotovim i Hipokratovim zapisima(17) .

Strabon potvrđuje naselja Amazonki na Kavkazu i kaspijskom regionu, tu su ih nalazili i
ostali helenistički autori, oni su znali neke informacije o šokantnoj ulozi ovih žena u nomadskom društvu i hteli su stvoriti jednu širu, koherentniju, sliku o njima, pogotovo što je Aleksandar Veliki osvojio i istražio sav naseljen svet(18) . O tome kako su drevni pisci zamišljali Amazonke i drevne migracije, pisao je Diodor sa Sicilije, odnosno, njegov izvor Dionizije Skitobrahion(19) . U svojoj „Istorijskoj biblioteci“, Diodor, pričajući o amazonskoj imperiji (!) smešta je na širok prostor od Meotisa, Skitije i Trakije, sve do Libije. Naravno, po sredi je pripovest potpuno izmišljena(20) .

 

16.Pseudo-Scylax, Ibid. 72.
17.Herodotus, Ibid. 4-117; Hipocrates, Ibid. 17.
18.Strabo, Ibid. 11.5. 1-2; Pliny The Elder, Ibid. 6.35, 39.
19. Dionizije  je  pisao  mitografske  romane,  uključujućitrojanske  pričei  
adaptaciju  legende oArgonautima. Obim ovog drugog rada bio je šest knjiga ali,
prema Apolonijevoj akademiji, u pitanju su   bile   samo   dve   knjige.Štaviše,
Dionizije   je   napisao   delo   koje   je tretiraloDionisa,Atlantiđane
i Amazonke rođene u Libiji.Diodorje  ove  zapise  preneo  u  svojoj trećoj knjizi 
univerzalne istorije, uključujući i Dionizijevu„Argonautiku“, smatrajući ih važnim 
izvorima.
20.Diodor sa Sicilije, Istorijska biblioteka, Matica Srpska, Novi Sad, 1998. 2.44-46,
3.52-55,  4.16, 4.28, 17.77.

veka.(20)  Unutar ove glavne podele,može se ubaciti kao poseban,period od prvog veka stare ere do pečetka drugog nove ere i od sredine drugog veka do sredine trećeg veka a koja se odnosi na Sarmate naseljene oko reke Don.

Ove faze treba generalno da se podudaraju sa sarmatskim migracijama od istoka ka zapadu,kao što to potvrđuju grčki i rimski etnografskizapisi i sve veća sofisticiranost sarmatske vojne opreme potvrđena arheološkim nalazima. Ipak, ako se detaljno analiziraju, ove kulturne faze su veoma problematične. Znamo da je razlika između Skita i Sarmata neznatna –gledajući karakteristike arheološkogmaterijala od 7. do 5. veka pre n.e. ne možemo sa sigurnošću reći koji pripadaju Skitima a koji Sarmatima; takođe, antički pisci eksplicitne razlike između ova dva naroda vide u društvenoj ulozi žena: skitske su živele na kolima dok su sarmatske bile Amazonke, nisu se mogle udavati ako pre toga nisu pogubile bar trojicu neprijatelja. Ovi iskazi su u direktnoj suprotnosti sa arheološkim nalazima. 60 procenata ženskih grobova Skita sadrži oružje kao grobni prilog a tek 20 procenata sarmatskih (istok Tanaisa, Dona). Međutim, da li je to oružje uopšte korišteno u borbi jer, tek lekarski pregled skeleta i visok procenat ranjenih žena može podržati ovakve izjave(22) .

21.Sulimirski, Ibid. 81-111.
22.Anca Dan, Ibid. 117.

(Odlomak iz knjige Srbi u poznoj antici i ranom srednjem veku, Vandalija, Beograd 2019.)


Posetite: http://www.vandalija.com


FB Komentari

Miodrag Milanović

Istoričar Miodrag Milanović pripada svetskom kruguistoričara - strukturalista, živo zainteresovan da re--konstruiše drevne korene srpskog naroda. Pre gna n tankritičan stav autora se ne pokazuje tek u samostal nostisuda koji se ne samo razlikuje od drugih, već se odmahrazračunava sa tim drugim (pozitivisti, tito is ti čkiistoričari, Bečko- berlinska škola), kao što se pokazujeu spremnosti ovog istražitelja drevne pro š losti Srbada porekne dela koja kritikuje, smatrajući sebe pozvanimi ovlaštenim da to čini, s jedne strane svojim sigurnimznanjem i još više svojim kriteri ju mom u istori ogra -fiji, nezadovoljan stanjem oficijelne srpske isto ri -ogra fije – konvencionalne i komformi stičke. U svojojrekonstrukciji srpske povesti koristi, pored isto rij -skih vesti i relevantne naučne litera ture, sa velikompregnancijom, arheološke, etnogra f ske i mitološkeizvore. Konačan ishod ovog is to ri ograf skog poduhvataje do te mere uspešan da mo žemo govoriti o novomkritičkom glasu koji svakako treba podržati. Za knjiguSrpski stari vek dobio je plaketu Karađorđe i nagraduMilan Đ. Milićević (prvi sekretar SANU i osnivač SKZ). Ognjenka Mihajlović

Povezano

Ostavite odgovor

Vaša adresa e-pošte neće biti objavljena. Neophodna polja su označena *